Fiil üç şeyi anlatır: iş (yazmak, koşmak), oluş (büyümek, solmak) ve durum (kalmak, durmak). Türkçe fiil sözcüğün sonuna eklenen parçalarla yönetilir; bu yüzden Türkçe öğrenen biri için fiil, dil bilgisinin en önemli bölümüdür.
Fiilin yapısı: kök + ekler
| Parça | Adı | Anlamı |
|---|---|---|
| gel- | fiil kökü | Anlamı taşıyan parça: gelmek |
| -me | olumsuzluk eki | “değil” |
| -yecek | zaman eki | gelecek zaman |
| -ler | kişi eki | 3. çoğul (onlar) |
| -miş | ek eylem (rivayet) | “…miş” |
Bu sıra hiç değişmez: Türkçede bu ekleri sırayla dizersin ve cümle oluşur.
Mastar, kök ve gövde
| Terim | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Mastar (infinitive) | Fiilin yalın adı, -mek/-mak ile biter | gelmek, yazmak |
| Kök | Mastar ekinden önceki, bölünemeyen parça | gel-, yaz- |
| Gövde | Kök + yapım eki | yaz-ıl (yazıl-), yaz-dır |
Haber kipleri ve zamanları
Haber kipi, bir işi bildirir (gerçek olarak anlatır).
| Türkçe adı | Eki | Kök: gel- | Kullanımı | İngilizce karşılığı |
|---|---|---|---|---|
| Şimdiki zaman | -iyor | geliyorum | Şu an olan, süren iş | Present continuous (I am coming) |
| Geniş zaman | -ir, -er, -ar | gelirim | Alışkanlık, genel gerçek | Present simple (I come) |
| Görülen geçmiş | -di | geldim | Bizzat görülen / bilinen geçmiş | Past simple (I came) |
| Öğrenilen geçmiş | -miş | gelmişim | Sonradan öğrenilen, aktarılan | Present perfect / reported past |
| Gelecek zaman | -ecek, -acak | geleceğim | Henüz olmamış iş | Future (I will come) |
Her zamanın incelikleri
Şimdiki zaman hem “şu anda” (Şimdi okuyorum) hem “bu dönemde” (Bu yıl İngilizce öğreniyorum) anlamına gelir. Geniş zaman genel gerçek ve alışkanlık içindir: Su 100 derecede kaynar. Her sabah çay içerim.
-di ve -miş farkı çok önemlidir:
Bu fark İngilizcede yardımcı fiil ve zarflarla karşılanır: apparently, I heard that, it seems that…
Dilek kipleri
Dilek kipi bir şeyi istemek, gerekliliğini söylemek, emir vermek, şart koşmak için kullanılır.
| Kip | Eki | Örnek | İngilizce |
|---|---|---|---|
| Emir | (yok) / -sin | Gel! / Gelsin. | Come! / Let him come. |
| İstek | -e, -a | Geleyim. | Let me come. / Shall I come? |
| Gereklilik | -meli, -malı | Gelmeliyim. | I must / should come. |
| Dilek-şart | -se, -sa | Gelsem. | If I came… / I wish I would come. |
Birleşik zamanlar (ek fiil ile)
Bir zaman ekinin üzerine ek eylem (i- / -di, -miş, -se) eklenerek birleşik zaman oluşur.
| Birleşik zaman | Yapı | Örnek | İngilizce |
|---|---|---|---|
| Hikâye (-di) | zaman + -di | geliyordu, gelirdi, gelecekti | was coming, used to come / would come, was going to come |
| Rivayet (-miş) | zaman + -miş | geliyormuş, gelirmiş | apparently is coming, they say he comes |
| Şart (-se) | zaman + -se | geliyorsa, gelirse | if he is coming, if he comes |
Kişi ekleri
Türkçede özne zamiri çoğu zaman düşer, çünkü kişi fiilin sonundaki ekten anlaşılır.
| Kişi | -iyor | -di | -miş | -ecek | -ir |
|---|---|---|---|---|---|
| ben | geliyorum | geldim | gelmişim | geleceğim | gelirim |
| sen | geliyorsun | geldin | gelmişsin | geleceksin | gelirsin |
| o | geliyor | geldi | gelmiş | gelecek | gelir |
| biz | geliyoruz | geldik | gelmişiz | geleceğiz | geliriz |
| siz | geliyorsunuz | geldiniz | gelmişsiniz | geleceksiniz | gelirsiniz |
| onlar | geliyorlar | geldiler | gelmişler | gelecekler | gelirler |
Olumsuzluk ve soru
| Olumlu | Olumsuz | Soru | İngilizce (olumsuz / soru) | |
|---|---|---|---|---|
| Şimdiki | geliyorum | gelmiyorum | geliyor muyum? | I am not coming / Am I coming? |
| Geniş | gelirim | gelmem | gelir miyim? | I don't come / Do I come? |
| Görülen geçmiş | geldim | gelmedim | geldim mi? | I didn't come / Did I come? |
| Gelecek | geleceğim | gelmeyeceğim | gelecek miyim? | I won't come / Will I come? |
Soru eki mi / mı / mu / mü ayrı yazılır ve zaman ekinden sonra, kişi ekinden önce gelir: geliyor mu-sun?
Ek eylem (ek fiil)
“Olmak, değil” anlamı taşıyan, isim ya da sıfata eklenerek onları yüklem yapan bir yapıdır. Dilde en çok kullanılan fiildir ama ek olarak söylenir.
| Zaman | Örnek | İngilizce |
|---|---|---|
| Şimdiki (-dır, -dir) | Öğrenciyim. | I am a student. |
| Geçmiş (-di) | Öğrenciydi. | He was a student. |
| Rivayet (-miş) | Öğrenciymiş. | He apparently is a student. |
| Şart (-se) | Öğrenciysen… | If you are a student… |
| Olumsuz | Öğrenci değilim. | I am not a student. |
Geçişli ve geçişsiz fiiller
| Tür | Tanımı | Nasıl bulunur? | Örnek | İngilizce |
|---|---|---|---|---|
| Geçişli | Nesne alan | “Neyi? Kimi?” sorusu sorulur | Kitabı okudu. | He read the book. |
| Geçişsiz | Nesne almayan | Soru sorulamaz | Çocuk uyudu. | The child slept. |
Sık yapılan hatalar
| Hata | Açıklama | Doğrusu |
|---|---|---|
| Geliyorum yarın. | Şimdiki zaman gelecek için yanlış kullanılmış | Yarın geleceğim. |
| Dün geldimiş. | Geçmiş zaman eki iki kez | Dün gelmiş. ya da Dün geldi. |
| Gelirim yarın. | Geniş zaman kesin plan değil | Yarın gelirim / geleceğim. |
| ✗ I coming. | İngilizcede yardımcı fiil eksik | ✓ I am coming. |