Okumak zevklidir.Reading is pleasant. (isim gibi)
Okuyan çocuk güldü.The child who was reading laughed. (sıfat gibi)
Okuyarak öğrendi.He learned by reading. (zarf gibi)
Bu üç cümlede de “oku-” kökü var; ama her biri cümlede farklı bir görev yapıyor. Eylemsinin önemi budur: bir fiili cümlede isim, sıfat ya da zarf olarak kullanmamızı sağlar.
Eylemsi ile fiil arasındaki fark
| Özellik | Fiil | Fiilimsi |
|---|---|---|
| Kişi eki alır mı? | Evet (geldim) | Hayır |
| Zaman anlamı | Belirgin | Zayıf, bağlama göre |
| Yüklem olur mu? | Evet | Hayır (tek başına) |
| Cümledeki görevi | Yüklem | İsim, sıfat, zarf |
| İngilizce | finite verb | non-finite verb (infinitive, gerund, participle) |
Üç tür fiilimsi
| Tür | Cümledeki görevi | Ekleri | İngilizce |
|---|---|---|---|
| İsim-fiil (mastar) | İsim | -mak, -me, -iş | infinitive, gerund |
| Sıfat-fiil (ortaç) | Sıfat | -an, -dik, -ecek, -miş, -mez, -ar | participle, relative clause |
| Zarf-fiil (ulaç) | Zarf | -ip, -erek, -ince, -ken, -dikçe, -meden | adverbial clause, participle |
1) İsim-fiil (mastar)
Fiili isim hâline getirir; öznelik, nesnelik gibi görevlerde kullanılır.
| Ek | Örnek | İngilizce |
|---|---|---|
| -mak / -mek | Yüzmek sağlıklıdır. | Swimming / To swim is healthy. |
| -ma / -me | Okuma alışkanlığı | Reading habit |
| -ış / -iş | Gidiş biletini aldım. | I bought the outbound ticket. |
Her sabah koşmak bana iyi geliyor.Running every morning is good for me.
Ders çalışmayı sevmem.I don't like studying.
Onun gülüşü çok güzel.His smile is lovely.
İsim-fiil + hâl eki
İsim-fiiller isim gibi hâl ekleri alabilir:
| Hâl | Örnek | İngilizce |
|---|---|---|
| Belirtme (-i) | Çalışmayı sever. | He likes working. |
| Yönelme (-e) | Gitmeye karar verdi. | He decided to go. |
| Bulunma (-de) | Okumakta zorlanıyor. | He struggles in reading. |
| Ayrılma (-den) | Yürümekten yoruldum. | I'm tired of walking. |
2) Sıfat-fiil (ortaç)
Fiili sıfat yapar; bir isme bağlanır.
| Ek | Örnek | Anlamı | İngilizce |
|---|---|---|---|
| -an / -en | koşan çocuk | koşmakta olan | the running child |
| -dık / -dik (+iyelik) | yazdığım mektup | benim yazdığım | the letter I wrote |
| -ecek / -acak (+iyelik) | okuyacağım kitap | okuyacak olduğum | the book I will read |
| -miş / -mış | solmuş çiçek | solmuş olan | the faded flower |
| -mez / -maz | bitmez dert | bitmeyen | endless trouble |
| -ar / -er | gelir gelir | gelen | coming |
Sıfat-fiil grubu
Sıfat-fiilin önünde nesne, zarf gibi öğeler bulunabilir; hepsi birlikte sıfat-fiil grubu oluşturur:
Kapıyı açan adam kimdi?Who was the man who opened the door?
Dün aldığım kitapThe book (that) I bought yesterday
Adlaşma
Sıfat-fiilin ardından gelen isim düşerse sıfat-fiil isim olur:
Gelenler oturdu.Those who came sat down.
Bilenler söyledi.Those who know said.
3) Zarf-fiil (ulaç)
Fiili zarf yapar; ana fiilin ne zaman, nasıl, neden yapıldığını bildirir.
| Ek | Anlamı | Örnek | İngilizce |
|---|---|---|---|
| -ıp / -ip | ardışıklık, ve | Kalkıp gitti. | He got up and left. |
| -erek / -arak | durum, yol | Koşarak geldi. | He came running. |
| -ınca / -ince | zaman | Görünce bağırdı. | When he saw it, he shouted. |
| -ken | eş zamanlılık | Yürürken konuştuk. | While walking, we talked. |
| -dıkça / -dikçe | tekrar | Okudukça öğrenir. | The more he reads, the more he learns. |
| -meden / -madan | olumsuz durum | Yemeden çıktı. | He left without eating. |
| -ınceye kadar | sınır | Bitirinceye kadar bekle. | Wait until you finish. |
| -eli | başlangıç | Geleli iki yıl oldu. | It's been two years since he came. |
| -mekle | araç | Çalışmakla başardı. | He succeeded by working. |
Eve gelince aradı.When he came home, he called.
Çalışırken müzik dinler.He listens to music while working.
Okuyarak öğrendi.He learned by reading.
-ken özel bir ek
“-ken”, çoğu zaman bir ek eylemle kullanılır ve yalnız “iken” olarak yazılabilir: Çocukken (when [I was] a child), Gençken (when young).
Eylemsiyi tanımanın yolu
- Fiil kökü + ek var mı? (oku-yan, oku-mak, oku-yarak)
- Kişi eki yok mu?
- Cümlede yüklem başka bir fiil mi?
- Ek ne işi görüyor? Ismin yerine mi geçiyor, ismi mi niteliyor, fiili mi niteliyor?
| Soru | Cevap | Tür |
|---|---|---|
| Ne? Neyi? (isim yerine) | -mak, -me, -iş | İsim-fiil |
| Nasıl? Hangi? (isim niteler) | -an, -dik, -ecek | Sıfat-fiil |
| Nasıl? Ne zaman? (fiil niteler) | -ip, -erek, -ince | Zarf-fiil |
Sık yapılan hatalar
| Hata | Açıklama | Doğrusu |
|---|---|---|
| Gelende kapıyı kapat. | “-an” sıfat-fiildir, zaman anlamı için -ince | Gelince kapıyı kapat. |
| Koşan geldim. | “-an” sıfat-fiildir, zarf-fiil gerekli | Koşarak geldim. |
| Ders çalışarak, yoruldum. | Zarf-fiil ile ana fiil arasına virgül gerekmez | Ders çalışarak yoruldum. |