Ali kapıyı açtı.Ali opened the door. (etken)
Kapı açıldı.The door was opened. (edilgen)
Ali yıkandı.Ali washed (himself). (dönüşlü)
Ali ile Ayşe görüştü.Ali and Ayşe met / talked with each other. (işteş)
Çatı iki ayrı açıdan incelenir: öznesine göre (etken, edilgen, dönüşlü, işteş) ve nesnesine göre (geçişli, geçişsiz, oldurgan, ettirgen).
Öznesine göre çatı
| Çatı | Anlamı | Eki | Örnek | İngilizce |
|---|---|---|---|---|
| Etken (active) | Özne işi yapar | (yok) | Ali mektubu yazdı. | Ali wrote the letter. |
| Edilgen (passive) | Özne işi görür, yapan belirsiz | -ıl, -il, -ul, -ül / -n | Mektup yazıldı. | The letter was written. |
| Dönüşlü (reflexive) | Özne işi kendi üzerine yapar | -ın, -in, -un, -ün / -n | Ali yıkandı. | Ali washed himself. |
| İşteş (reciprocal) | Karşılıklı ya da birlikte yapılır | -ış, -iş, -uş, -üş | Ali ile Ayşe kucaklaştı. | Ali and Ayşe hugged each other. |
Edilgen eki hangisi?
| Fiilin sonu | Ek | Örnek |
|---|---|---|
| Ünlüyle biten | -n | oku → okunur |
| L ile biten | -ın / -in / -un / -ün | al → alınır, bil → bilinir |
| Diğer ünsüzler | -ıl / -il / -ul / -ül | yaz → yazılır, aç → açılır |
Dönüşlü mü, edilgen mi?
İkisi aynı ekleri alabildiği için anlama bakılır:
Çocuk yıkandı.The child washed himself. (dönüşlü: kendi yıkadı)
Çocuk yıkandı.The child was washed. (edilgen: birisi yıkadı)
Kapı açıldı.The door was opened. (edilgen: kapı kendi açmaz)
Cümlede “kendi” anlamı varsa dönüşlü, işi başkası yapıyorsa edilgendir.
İşteş çatı
İşteşte işi yapanlar karşılıklı ya da birlikte hareket eder.
| Karşılıklı | Birliktelik | İngilizce |
|---|---|---|
| kucaklaşmak | to hug each other | |
| görüşmek | to talk / meet | |
| vuruşmak | to fight (each other) | |
| ağlaşmak, gülüş**mek | to cry / laugh together |
Nesnesine göre çatı
| Çatı | Anlamı | Örnek | İngilizce |
|---|---|---|---|
| Geçişli | Nesne alır | Ali kitabı okudu. | Ali read the book. |
| Geçişsiz | Nesne almaz | Ali uyudu. | Ali slept. |
| Oldurgan | Geçişsiz fiili geçişli yapar | Ali kediyi yürüttü. | Ali made the cat walk. |
| Ettirgen | İşi başkasına yaptırır | Ali kapıyı açtırdı. | Ali had the door opened. |
Oldurgan ile ettirgen
Her ikisi de -t, -dır, -ir gibi eklerle yapılır, ancak anlamları farklıdır:
| Oldurgan | Ettirgen | |
|---|---|---|
| Temel fiil | Geçişsiz | Geçişli |
| Sonuç | Fiil nesne alır | Fiil yeni bir kişiye iş yaptırır |
| Örnek | düş → düşürdü (düşürdü) | yaz → yazdırdı (yazdırdı) |
| Ek | Nerede? | Örnek |
|---|---|---|
| -t | Ünlüyle biten, çok heceli | oku → okutmak, otur → oturtmak |
| -dır / -dir | Çoğu fiil | yaz → yazdırmak |
| -ır / -ir, -ar / -er | Bazı tek heceli | piş → pişirmek, çık → çıkarmak |
Geçişlilik bağı
| Çatı | Geçişlilik |
|---|---|
| Edilgen | Her zaman geçişsiz |
| Dönüşlü | Geçişsiz |
| İşteş | Geçişsiz (karşılıklı) |
| Ettirgen | Her zaman geçişli |
İngilizcedeki karşılıkları
| Türkçe | İngilizce yapı | Örnek |
|---|---|---|
| Etken | Active | Ali opened the door. |
| Edilgen | be + V3 | The door was opened. |
| Dönüşlü | -self zamiri / get + V3 | He washed himself. / He got dressed. |
| İşteş | each other / one another | They hugged each other. |
| Ettirgen | have / get / make + nesne | He had his hair cut. |
Sık yapılan hatalar
| Hata | Açıklama | Doğrusu |
|---|---|---|
| Ali kapıyı açıldı. | Edilgen fiil nesne almaz | Kapı açıldı. |
| Saçımı kestim. (başkası kesti) | Ettirgen gerekli | Saçımı kestirdim. |
| Bu evde yaşılır. | Edilgen ek yanlış | Bu evde yaşanır. |
| ✗ The door opened by him. | “was” eksik | ✓ The door was opened by him. |