“İçin” sözcüğünü tek başına söylesen kimse bir şey anlamaz; “ders için”, “sen için” dediğinde ilişki kurulur. Edatı tanımanın en kolay yolu budur: tek başına anlamsız, isimle birlikte anlamlı.
Edatın dört özelliği
- Tek başına anlamı yoktur (gerçek anlamda bir varlık ya da kavram karşılamaz).
- Çekimlenmez: çoğul, iyelik ya da hâl eki almaz. “içinler”, “gibileri” demeyiz.
- İsim soylu sözcüklerle kullanılır; yalnız başına cümle öğesi olamaz, edat grubu kurar: “kitap için”, “çocuk gibi”.
- Anlam ilişkisi kurar: neden, amaç, benzerlik, yön, zaman, karşılaştırma.
Edat grubu ve cümledeki görevi
Edat ile bağlandığı sözcük birlikte edat grubu kurar. Cümlede genellikle zarf tümleci ya da dolaylı tümleç görevi görür.
Hangi hâlde bir isimle kullanılır?
Her edat, bağlandığı ismin belirli bir hâlde durmasını ister. Bu kural Türkçede çok düzenlidir.
| Edatın istediği hâl | Edatlar | Örnek | İngilizce |
|---|---|---|---|
| Yalın hâl | için, gibi, ile, kadar, ise (-dir) | okul için, çocuk gibi, arkadaşla | for school, like a child, with a friend |
| -e hâli | göre, karşı, doğru, rağmen, dek, değin, kadar | bana göre, eve doğru, buna rağmen | according to me, towards the house, despite this |
| -den hâli | önce, sonra, beri, dolayı, ötürü, başka, itibaren, ibaret | dersten önce, yazdan beri | before the lesson, since summer |
Anlamlarına göre edatlar
| Anlam | Edatlar | Örnek | İngilizce |
|---|---|---|---|
| Neden | için, dolayı, ötürü, yüzünden | Yağmur yüzünden geç kaldı. | He was late because of the rain. |
| Amaç | için, üzere, diye | Öğrenmek için geldim. | I came in order to learn. |
| Benzetme | gibi, sanki, güya | Kuş gibi hafif. | Light as a bird. |
| Ölçü / eşitlik | kadar | Senin kadar uzun. | As tall as you. |
| Birliktelik / araç | ile | Kalemle yazdı. | He wrote with a pen. |
| Yön | doğru, karşı, -e | Eve doğru yürüdü. | He walked towards home. |
| Zaman | önce, sonra, beri, dek, değin, itibaren | Sabahtan beri bekliyorum. | I've been waiting since morning. |
| Görüş / bakış | göre | Bence = Bana göre | In my opinion = According to me |
| Karşıtlık | rağmen, karşın, karşı | Buna rağmen geldi. | Despite this, he came. |
| Hariç tutma | başka, hariç, dışında | Ali'den başka kimse yok. | There is no one except Ali. |
“İle” sözcüğünün üç hâli
“İle” hem bağımsız yazılabilen hem de ek biçimine (-la / -le) dönüşebilen özel bir edattır.
| Görevi | Örnek | İngilizce | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Araç | Kalem ile yazdı. / Kalemle yazdı. | He wrote with a pen. | Edat |
| Birliktelik | Ali ile gezdi. | He walked with Ali. | Edat |
| Bağlama | Ali ile Ayşe geldi. | Ali and Ayşe came. | Bağlaç (ve) |
Ad aktarmaları: edat DEĞİL
Birçok öğrenci “üstünde, altında, yanında, içinde” sözcüklerini edat sanır. Aslında bunlar isimdir (yer bildiren isimler) ve iyelik + hâl eki almıştır.
| Sözcük | Kökü | Yapısı | İngilizce |
|---|---|---|---|
| üstünde | üst (isim) | üst + -ü (iyelik) + -nde (bulunma) | on |
| altında | alt (isim) | alt + -ı + -nda | under |
| yanında | yan (isim) | yan + -ı + -nda | next to / beside |
| içinde | iç (isim) | iç + -i + -nde | in / inside |
| arasında | ara (isim) | ara + -sı + -nda | between / among |
Bu çok önemli bir köprüdür: Türkçedeki bu “isim + ek” yapıları İngilizcede gerçek edat olur: on, under, next to, in, between.
Edat, zarf ya da bağlaç mı?
Aynı sözcük farklı görevlerde farklı türden olabilir.
| Cümle | Sözcük | Türü | Neden? |
|---|---|---|---|
| Akşamdan sonra geldi. | sonra | Edat | İsimle (akşamdan) birlikte ilişki kuruyor. |
| Sonra görüşürüz. | sonra | Zarf | İsimsiz, fiili niteliyor. |
| Bu kadar güzel mi? | kadar | Edat | “bu” zamiriyle ölçü kuruyor. |
Türkçe ek, İngilizce edat: bu bir köprüdür
Türkçede ilişkiyi isme eklenen ek kurar; İngilizcede ise isimden önce gelen edat.
| Türkçe (ek / edat) | Örnek | İngilizce (edat) |
|---|---|---|
| -de / -da | evde, Ankara'da | in / at / on the house, in Ankara |
| -den / -dan | evden, İzmir'den | from the house, from Izmir |
| -e / -a | eve, okula | to the house, to school |
| -le / -la (ile) | kalemle | with a pen |
| için | senin için | for you |
| gibi | çocuk gibi | like a child |
| kadar | akşama kadar | until the evening |
Sık yapılan hata: edat karşılığı birebir değildir
Türkçedeki ek, İngilizcedeki edatla her zaman aynı eşlenmez. Bu fiil + edat kalıplarını ezberle:
| Türkçe | Yanlış (kelime kelime) | Doğru İngilizce |
|---|---|---|
| -e bakmak | look to | look at |
| -den korkmak | afraid from | afraid of |
| -e inanmak | believe to | believe in |
| -i beklemek | wait | wait for |
| -e kızmak | angry to | angry with / at |
| -den bahsetmek | talk from | talk about |
| -i aramak | look | look for |
| -e katılmak | agree to | agree with |
| -e güvenmek | trust to | rely on / trust |
| -den hoşlanmak | like from | be fond of / like |